Surinaams Javaans is de taal die wordt gesproken door de Surinamers van Javaanse afkomst. Hun aantal wordt geschat op negentigduizend, waarvan er zestigduizend in Suriname en dertigduizend in Nederland woonachtig zijn. Het grootste deel van hen spreekt in meerdere of mindere mate de Surinaamse variant van het Javaans dat op Java (Indonesië): het Surinaams Javaans(SJ).

Javaanse Surinamers zijn nakomelingen van de ruim 33.000 mensen die van 1890 tot 1940 van Java naar Suriname zijn verscheept en daar op de plantages te werk gesteld werden als vervanging van de slaven. De slavernij in Suriname werd in 1863 afgeschaft. Om de productie op de plantages te kunnen voortzetten werd naar alternatieve arbeidskrachten gezocht die gevonden werd in contractarbeiders uit Azië.

Het ontstaan van het Surinaams Javaans

Als men zegt dat het Javaans door Javaanse contractarbeiders naar Suriname meegenomen is, moet men in het oog houden dat er etnisch, geografisch, sociaal en taalkundig de nodige verscheidenheid was. Onder de contractarbeiders waren ook niet-Javaanstaligen die in het begin ook hun eigen taal hebben (Sundanees, Madurees en Maleis). Hoe de communicatie verloopt tussen de Javaanstaligen en de niet-Javaanstaligen in de beginperiode is niet bekend. Er is weinig bekend over die begintijd. Het is in ieder geval zo dat het Surinaams Javaans een ontwikkeling is, in Suriname,  van meer dan honderd jaar.

Suriname is een land waarin door een groot deel van de bevolking dagelijks drie talen naast en door elkaar worden gebruikt: Nederlands als officiële taal, Sranan als contacttaal tussen verschillende bevolkingsgroepen (Creolen, Hindostanen, Javanen) en de talen van deze bevolkingsgroepen (met name het Sarnami, Sranan en het Surinaams Javaans). Deze talen beïnvloeden elkaar wederzijds sterk. Bij het Surinaams Javaans komt dit vooral tot uiting in het veelvuldig gebruik van leenwoorden uit het (Surinaams) Nederlands en het Sranan. Opvallend is dat Indonesische leenwoorden vaak in formele situaties worden gebruikt; in de dagelijkse omgangstaal hoort men ze veel minder.

Met het verschijnen van dit voor de Javaanse Surinamers zeer belangrijke woordenboek is er een basis geschapen om de impulsen van het onderwijs in deze taal aan kinderen die van huis uit - om welke redenen ook - het Javaans niet hebben meegekregen.

Een citaat uit het voorwoord: 'Dit woordenboek is de vrucht van een jarenlange professionele en vriendschappelijke samenwerking tussen Nederland en Suriname -twee partners die de afgelopen decennia vaak door zoveel meer dan een oceaan gescheiden waren. Aan de totstandkoming hebben zowel Surinaamse als Nederlandse personen en instanties meegewerkt.'

Een citaat uit de verantwoording: 'De eerste eerste werkzaamheden aan dit woordenboek zijn begonnen in het kader van een Surinaams taalproject dat van 1980 tot 1984 werd uitgevoerd aan de Universiteit van Suriname (thans Anton de Kom Universiteit, red. BM) in Paramaribo. Eén van de doeleinden van dit project was het maken van een beschrijving van de drie belangrijkste Surinaamse talen: het Sranan, het Sarnami en het Surinaams-Javaans(SJ)... Dit woordenboek is bedoeld voor een ieder die op de een of andere manier met het SJ in aanraking komt, hetzij in Suriname hetzij in Nederland. Allereerst zijn dat de Javaanse Surinamers die deze taal van huis spreken en al dan niet regelmatig gebruiken. Hiertoe moeten uitdrukkelijk ook de jongeren van Javaanse afkomst worden gerekend, die door allerlei oorzaken steeds meer moeite hebben met het spreken en verstaan van hun eigen taal. Bovendien kan het woordenboek van nut zijn voor hen die regelmatig met het SJ worden geconfronteerd, bijvoorbeeld door hun werk (verpleging, onderwijs en dergelijke) of door familiebanden met Surinamers van Javaanse afkomst.'

'Dit woordenboek is, als elk ander woordenboek, in de eerste plaats bedoeld voor het opzoeken van de betekenis(sen) van woorden. Daarnaast kan men het ook gebruiken om te weten te komen hoe Javaanse woorden geschreven worden. En tenslotte kan het tevens een hulpmiddel zijn voor Javaans-sprekenden die iets in het Nederlands willen verklaren of uitdrukken.' 

Reinier Kromopawiro tijdens zijn toespraak bij de presentatie op vrijdag 20 april 2001 in het Centraal Faciliteitengebouw van de Universiteit Leiden. Hij is zoals altijd hoopvol gestemd. 'Kinderen die in Nederland zijn geboren, vanwie velen geen woord Javaans spreken, genieten volop van Javaanse liederen. Het is in ieder geval een hoopvol teken. En misschien... dat zij op latere leeftijd tot het besef komen - wanneer zij op zoek gaan naar de eigen Javaanse identiteit - dat ze dan Javaans gaan leren.'
'Vrijdag 20 april was een historische dag voor alle Javanen in Suriname en in Nederland. De presentatie van het Surinaams Javaans - Nederlands woordenboek was voor BanyuMili en vrienden van BanyuMili een bijzondere dag. Niet alleen vanwege het feit dat de gamelangroep Swara BanyuMili voor de muzikale omlijsting zorgde, maar dat de heer Reinier Kromopawiro (een Javaan uit Suriname) een bijzondere lezing heeft gehouden en daarvoor veel bijval heeft gekregen van de aanwezigen.

Via het woord 'gamelan'  liet hij verschillende disciplines die met het leren van het Javaans (en alles wat met het Javaans ) te maken hebben de revue passeren. Hij benadrukte dat wij Javanen uit Suriname, zonder dat wij het zelf weten, ontzettend blij zijn dat niet alle Javanen indertijd naar Indonesië zijn gerepatrieerd. Anders hadden wij niet kunnen bestaan als Javaanse Surinamers. Anders was er op die bewuste vrijdag ook geen presentatie van een Surinaams Javaans-Nederlands woordenboek. Met de zin 'De Javaanse Surinamers als groep is een verrijking voor de gehele mensheid' oogstte hij een ovatie die net zo gezellig en aanstekelijk klonk als het op die dag gespeelde muziekstuk gendhing Klentèngan.
Swara BanyuMili... het geluid van morgen.