|
|
Voor
uitspraak:
Zie klanksysteem en schrijfwijze
|
|
ada-ada
|
een
suluk ter markering van een ernstige of gespannen situatie in een drama
|
|
adegan
|
scène
|
|
adegan
ing wana
|
scène
in het woud
|
|
adegan
tancep kayon
|
scène
waarna de kayon wordt ingeplant bij het einde van een voorstelling
|
|
adipati
|
erfelijk
bestuurshoofd of 'koning' van een gewest
|
|
ayak-ayakan
|
een
muziekwijs gespeeld wanneer een persoon zich plichtsmatig voortbeweegt
|
|
antawacana
|
de voor
een bepaalde figuurkarakteristieke stembuiging overeenkomstig gezicht en
lichaamshouding van de wayangpop
|
|
asmara
|
liefde,
passie
|
|
asmaradana
|
1.
Javaanse dichtmaat 2. naam van een gamelan-compositie
|
|
awatara
|
nederdaling
of incarnatie van een godheid als mens
|
|
balungan
|
'geraamte'
of korte samenvatting van de inhoud van een toneelstuk
|
|
banyolan
|
humoristische
dialoog
|
|
bedhaya
|
hofdanseres
(treedt uitsluitend op in kraton)
|
|
bersih
désa
|
ceremoniële
opknapbeurt van het dorp na het binnenhalen van de rijstoogst
|
|
buta
|
demon;
in de wayang zijn demonen die de Javaanse taal en omgangsmanieren niet
of slecht beheersen, omdat ze vaak van overzee komen
|
|
carita
|
reciet
van de dhalang waarin hij de loop van een gebeurtenis verhaalt
|
|
celempung
|
Javaanse
citer
|
|
cindé
|
een
zijde weefsel met fijn siermotief
|
|
dhadha
|
gamelantoon
nummer drie in de sléndro en pélog toonschalen
|
|
dhalang
|
poppenspeler,
toneelregisseur
|
|
dhandhanggula
|
Javaanse
dichtmaat
|
|
danu
|
wilde
buffel
|
|
dasanama
|
'de
tien namen'; opsomming van alle namen van een heldenfiguur
|
|
désa
|
dorp of
platteland
|
|
déwa-raja
|
god-koning;
concept waarbij de koning gezien wordt als manifestatie van de
scheppergod op aarde
|
|
dhodhogan
|
klopsignaal
van de dhalang met hamertje op requisietenkist
|
|
durma
|
Javaanse
dichtmaat
|
|
gambang
|
gamelaninstrument
(xylofoon) met houten toostaven
|
|
gambyong
|
ronde
aangeklede wayang-pop die dansvrouw voorstelt
|
|
gancaran
|
gedetailleerde
proza-schets van een drama
|
|
gapuran
|
poortscène
|
|
gara-gara
|
crisis,
verstoring van het evenwicht in de natuur
|
|
garuda
|
zonnevogel
(symbool van de Heer van de Bovenwereld)
|
|
gendèr
|
gamelaninstrument (metallofoon) waarbij de toonstaven zijn opgehangen boven resonators
(twee en een halve octaaf)
|
|
gendèr
panerus
|
tweede
of 'invallende' gendèr
|
|
gendhing
|
muziekstuk,
gamelan-compositie
|
|
gérongan
|
koorzang
|
|
gunungan
|
andere
benaming voor de kayon
|
|
gonjang-ganjing
|
schommelen,
op en neer gaan
|
|
greget-saut-suluk
|
korte
gezongen passage die de gespannen sfeer markeert
|
|
janturan
|
reciet
van de dhalang waarin een dichterlijke beschrijving van persoon of
plaats gegeven wordt
|
|
janturan
jejer
|
het
eerste recitatief waarmee een toneelstuk opent
|
|
jejerkawitan
|
openingsscène
|
|
jiwa-jiwa
|
de
Indische fazant
|
|
juru
barata
|
professionele
toneelspeler of lid van een groep wayangvertoners
|
|
kadhaton
|
het
inwendige van het kraton-complex waa de privé vertrekken liggen
|
|
kajawèn
|
de
Javaanse cultuur en ideale 'way of life'
|
|
kain
|
doek;
vaak gebruikt ter aanduiding van een grote doek die bij wijze van rokom
de heupen gewikkeld gedragen wordt
|
|
kayon
|
kekayon
of gunungan, toneelsrequisiet de 'levensboom' voorstellend die de
verbinding vormt tussen Onderwereld en Bovenwereld, noodzakelijk voor
het begin van een scheppingsperiode
|
|
kakawin
|
een
oudjavaans episch gedicht in Indische versmaten
|
|
kinanhti
|
een
Javaanse dichtmaat
|
|
kraton
|
het
gehele complex van het koninklijk paleis met bijgebouwen en erven
|
|
ladrang
|
een
bepaalde categorie van gamelan-compositie
|
|
laku
|
betekent
'loop', d.w.z. gang van een gebeuren
|
|
lakon
|
drama,
toneelstuk
|
|
lancaran
|
een
bepaalde categorie gamelan compositie
|
|
madu
|
letterlijk
betekent het 'honing'. Arjuna wordt vaak vergeleken met een honingbij
die uit alle bloemen (schone jonge vrouwen) de honing puurt.
|
|
maduganda
|
honinggeur
|
|
manyura
|
(pronkende)
pauw
|
|
mantra
|
toverspreuk,
magische formule
|
|
mawayang
|
Oudjavaans
woord voor wayang vertonen
|
|
melathi
|
heester
met witte zeer welriekende bloemen die vaak door vrouwen in het haar
worden gedragen
|
|
mijil
|
een
Javaanse dichtmaat
|
|
naga
|
mythische
waterslang of draak (symbool van de Heer/Heerseres van de Onderwereld)
|
|
naga
mangsa
|
'bijtende
slang', een siermotief (naga met open bek)
|
|
nagara/nagari
|
koninklijke
residentie, stad die zetel is van de regering
|
|
pakem
|
handboekje
voor de dhalang (ter ondersteunung van het geheugen)
|
|
panakawan
|
clown,
bediende; figuur die in de wayang Arjuna of daarmee vergelijkbare held
vergezelt
|
|
pandhita
|
priester,
geleerde
|
|
pangkur
|
een
Javaanse dichtmaat
|
|
pangkur
ladrang
|
een
ladrang-wijs passend bij zang in de pangkur versmaat
|
|
panca-naka
|
de
reusachtige duimnagels van Brataséna (Bima) waarmee hij zijn
tegenstanders vaak dodelijk verwondt
|
|
paringgitan
|
plaats
voor de wayang (brede binnengalerij in ouderwets deftig huis)
|
|
paséban
jaba
|
buitenhof-scène
|
|
pasindhèn
|
zangeres
|
|
pathet
|
'toon-aard'
of modus waarin een gamelanmuziekstuk gezet is
|
|
pathetan
|
suluk
ter markering van bepaalde afgrenzingen binnen een toneelstuk
|
|
pélog
|
gamelanmuziek
in toonschaal van zeven tonen per octaaf
|
|
pendhapa
|
open
galerij aan voorkant van Javaans huis
|
|
pepak
puser
|
het
afvallen van de navelstreng bij een baby
|
|
purwa
|
oud,
uit vroeger tijd
|
|
pocapan
|
dialoog
|
|
pacopan
ing pagedhogan
|
dialoog
uitgesproken achter het scherm zonder dat de betrokken poppen zichtbaar
zijn
|
|
prampogan
|
toneelrekwisiet
dat een optrekkend leger (soldaten met speren) voorstelt
|
|
prang
ampyak
|
scène
waarin het leger een hindernis uit de weg ruimt
|
|
prang
gagal
|
korte
strijdscène waarin geen doden vallen
|
|
prang
kembang
|
het
gevecht van de edele ridder tegen de Buta Cakil ('Demon Haaktand')
|
|
prang
manyura
|
strijdscènes
in het derde bedrijf van het toneelstuk
|
|
prang
sampak amuk-amukan
|
beslissende
eindstrijd op leven en dood in het derde bedrijf
|
|
prang
sampak tanggung
|
scène
waarin strijd of andere gewelddadige gebeurtenis plaats heeft die
centraal staat in de intrige van het toneelstuk
|
|
raksasa
|
reus
(behorend tot het demonen-geslacht)
|
|
rasa
|
stemming, 'gevoelsmatige'sfeer
|
|
rebab
|
tweesnarige
Javaanse viool
|
|
ringgit
|
1.
wayang 2. danser, danseres
|
|
ruwat
|
bezwering
of afwering van dreigend onheil
|
|
ruwatan
|
een
bezweringsceremonie (houden)
|
|
ronggèng
|
dansvrouw
en zangeres
|
|
sabetan
|
het
laten bewegen (zwaaien, zwiepen) van wayang kulit poppen tijdens
opvoering
|
|
sajèn
|
offerande
|
|
sayembara
|
wedstrijd
tot bruidswerving georganiseerd voor de huwelijkskandidaten van een
begeerde prinses
|
|
sampak
|
een
muziekwijze ter begeleiding van een gevecht (snelle heftige sregepan)
|
|
saron
|
metallofoon
met één octaaf voor het spelen van de kernmelodie
|
|
satriya
|
ridder
|
|
sawah
|
nat
rijstveld
|
|
semadi
|
meditatieve
concentratie
|
|
sembah
|
eerbiedige
groetgebaar gemaakt door de handen met de palmen tegen elkaar ter hoogte
van borst of gezicht te brengen
|
|
sendhon
|
suluk
ter onderbreking van het toneelspel wegens sfeer van verbijstering,
bezorgdheid of tegenzin
|
|
sendratari
|
dansdrama
zonder woorden (pantomime in dans)
|
|
seni
|
kunst
|
|
serat
kandha
|
'verhalenboek',
bundel met chronologisch gerangschikte mythische verhalen of legenden
|
|
serat
tuntunan caking pakeliran
|
gedetailleerde
handleiding voor de opvoering van een toneelstuk
|
|
seart waosan/layang wewacan
|
'leesboek',
leesdrama in verzen
|
|
serimpi
|
hofdansers (treeedt uitsluitend op in de kraton)
|
|
sinom
|
een
Javaanse dichtmaat
|
|
sirih
|
betelpruim
(wordt gekauwd als tabakspruim)
|
|
sitinggil
|
hoog
audiëntieplatform vóór de kraton
|
|
slametan
|
heilsmaaltijd
(offermaaltijd) ter plechtige viering van een gebeurtenis
|
|
sléndro
|
gamelanmuziek
in toonschaal van vijf tonen per octaaf
|
|
slenthem
|
saron
waarvan de toonstaven opgehangen zijn boven resonators
|
|
suling
|
fluit
|
|
suluk
|
gedicht
of strofische passage in klassieke versmaat
|
|
sumpingan
kiwa
|
opstelling
van reeks wayangpoppen op linkereinde van de prikbalk
|
|
sumpingan
tengen
|
opstelling
van reeks wayangpoppen op rechtereinde van de prikbalk
|
|
surèngpati
|
'dapper
tot in de dood' , naam van een siermotief
|
|
soka/angsoka
|
heester
met rooie rode, roze of witte bloemen
|
|
srepegan
|
een
muziekwijs ter begeleiding van een strijdscène
|
|
sri
gadhing
|
heester
met zeer geurige bloemen; bladeren en bloemen worden gebruikt om de
menstruatie te bevorderen
|
|
tala
|
toverolie
uit de put naar de Onderwereld (Jalatundha)
|
|
talèdhèk/tlèdhèk
|
professionele
dansvrouw, zangeres en courtisane
|
|
talu
|
muzikaal
voorspel van een wayangvertoning
|
|
taman
|
tuin,
hof
|
|
tandhak
|
danspartij
met professionele dansvrouw
|
|
tancep
|
ingeplant
|
|
tari
|
Indonesische
dans
|
|
tarub
|
tijdelijke
afdak boven voorerf van huis voor het vieren van een feest
|
|
tembang
|
literaire
compositie in klassieke Javaanse dichtmaten (zingend voorgedragen)
|
|
tingkeb
|
feest
gegeven als een vrouw zeven maanden zwanger is
|
|
tunggak
semi
|
'uitbottende
boomstronk', naam van een siermotief
|
|
topèng
|
masker
|
|
wayang
|
1.
toneelfiguur (pop of danser) 2 toneel
|
|
wayang
bèbèr
|
wayang
waarbij verhaal gereciteerd wordt onde het afdraaien van een rol met
getekende scènes
|
|
wayang
gedhog
|
wayang
waarin het Panjiverhaal wordt opgevoerd
|
|
wayang
golèk
|
wayang
gespeeld met ronde aangeklede poppen
|
|
wayang
kancil
|
wayang
waarin verhalen over het slimme dwerghert worden opgevoerd
|
|
wayang klithik/wayan krucil
|
wayang
gespeeld met platte houten poppen
|
|
wayang
kulit
|
wayang
gespeeld met platte leren (perkamenten) poppen achter verlicht scherm
|
|
wayang
madya
|
wayang
waarin verhalen spelend in de (fictieve) periode tussen Pandhawaverhalen
en Panjiverhaal worden opgevoerd
|
|
wayang pancasila/wayang perjuangan/wayang suluh
|
wayang
met voorlichtend karakter over hedendaagse gebeurtenissen
|
|
wayang
parwa
|
Balise
wayang vertoningen waarin parwaverhalenc(Mahabharata) worden opgevoerd
|
|
wayang
purwa
|
de
Javaanse tegenhanger van de Balische wayang parwa (repertoire
hoofdzakelijk Ramaverhaal en Pandhawacyclus)
|
|
wayang
topèng
|
wayang
waarin verhaal wordt opgevoerd door dansers met maskers (meestal
Panjiverhaal)
|
|
wayang
wong
|
wayang
waarin het verhaal wordt opgevoerd door gegrimeerde dansers (meestal
Rama-verhaal en Pandhawacyclus)
|
|
Bron: De
schending van Soebrada door J.J. Ras.
Zie rubriek Literatuur |
BASA JAWA