HOME SECONDHOME NIEUWS BASA JAWA BAHASA INDONESIA MULTIMEDIA WEBMASTER SITEMAP

 

 

BanyuMili Is Mijn Verhaal...
Een eerbetoon aan de Javaanse contractarbeiders in Suriname

jongos = huisbediende, kelner

 

  WAYANG...
GEBRUIKTE TERMEN BIJ WAYANGSPEL

Theater Hoofdpagina
Dans Taal der bewegingen
Jaran képang Rituele dans
Ludrug Volkstoneel met zang, dans en humor
Tayub Danspartij met dansvrouwen
Wayang Het Javaanse schimmenspel
Wayang Wayangvormen en repertoire
Wayang Opstelling poppen bij voorstelling
Wayang Wayangvoorstelling en Semar
Wayang Gebruikte termen bij wayangspel

 

 

 

 

 

 

Kort onderzoek tijdens studie aan Rijksuniversiteit Leiden
 
 

Bakkie, zo heet mijn geboortedorp, waar ik tot mijn twaalfde heb gewoond. Het ligt ongeveer 35 kilometer noordoostelijk van Paramaribo, Suriname. Het was een typisch Javaanse gemeenschap, waarin de mensen rukun (vrede en vriendschap) en volgens het gotong-royong (met vereende krachten) principe met elkaar samenleven. Bij geboortes of huwelijksfeesten bijvoorbeeld was het hele dorp één grote familie en was iedereen in de weer om deze belangrijke momenten in het leven zo vlekkeloos en zo gezellig mogelijk te laten verlopen. Het kwam niet zelden voor dat bij dergelijke gelegenheden een wayang voorstelling werd opgevoerd. Hierbij werd een passende lakon (dit is het verloop van het verhaal) gekozen.

 

Voor uitspraak: Zie klanksysteem en schrijfwijze

ada-ada

een suluk ter markering van een ernstige of gespannen situatie in een drama

adegan

scène

adegan ing wana

scène in het woud

adegan tancep kayon

scène waarna de kayon wordt ingeplant bij het einde van een voorstelling

adipati

erfelijk bestuurshoofd of 'koning' van een gewest
ayak-ayakan een muziekwijs gespeeld wanneer een persoon zich plichtsmatig voortbeweegt
antawacana de voor een bepaalde figuurkarakteristieke stembuiging overeenkomstig gezicht en lichaamshouding van de wayangpop
asmara liefde, passie
asmaradana 1. Javaanse dichtmaat  2. naam van een gamelan-compositie
awatara nederdaling of incarnatie van een godheid als mens
balungan 'geraamte' of korte samenvatting van de inhoud van een toneelstuk
banyolan humoristische dialoog
bedhaya hofdanseres (treedt uitsluitend op in kraton)
bersih désa ceremoniële opknapbeurt van het dorp na het binnenhalen van de rijstoogst
buta demon; in de wayang zijn demonen die de Javaanse taal en omgangsmanieren niet of slecht beheersen, omdat ze vaak van overzee komen
carita reciet van de dhalang waarin hij de loop van een gebeurtenis verhaalt
celempung Javaanse citer
cindé een zijde weefsel met fijn siermotief
dhadha gamelantoon nummer drie in de sléndro en pélog toonschalen
dhalang poppenspeler, toneelregisseur
dhandhanggula Javaanse dichtmaat
danu wilde buffel
dasanama 'de tien namen'; opsomming van alle namen van een heldenfiguur
désa dorp of platteland
déwa-raja god-koning; concept waarbij de koning gezien wordt als manifestatie van de scheppergod op aarde
dhodhogan klopsignaal van de dhalang met hamertje op requisietenkist
durma Javaanse dichtmaat
gambang gamelaninstrument (xylofoon) met houten toostaven
gambyong ronde aangeklede wayang-pop die dansvrouw voorstelt
gancaran gedetailleerde proza-schets van een drama
gapuran poortscène
gara-gara crisis, verstoring van het evenwicht in de natuur
garuda zonnevogel (symbool van de Heer van de Bovenwereld)
gendèr gamelaninstrument (metallofoon) waarbij de toonstaven zijn opgehangen boven resonators (twee en een halve octaaf)
gendèr panerus tweede of 'invallende' gendèr
gendhing muziekstuk, gamelan-compositie
gérongan koorzang
gunungan andere benaming voor de kayon
gonjang-ganjing schommelen, op en neer gaan
greget-saut-suluk korte gezongen passage die de gespannen sfeer markeert
janturan reciet van de dhalang waarin een dichterlijke beschrijving van persoon of plaats gegeven wordt
janturan jejer het eerste recitatief waarmee een toneelstuk opent
jejerkawitan openingsscène
jiwa-jiwa de Indische fazant
juru barata professionele toneelspeler of lid van een groep wayangvertoners
kadhaton het inwendige van het kraton-complex waa de privé vertrekken liggen
kajawèn de Javaanse cultuur en ideale 'way of life'
kain doek; vaak gebruikt ter aanduiding van een grote doek die bij wijze van rokom de heupen gewikkeld gedragen wordt
kayon kekayon of gunungan, toneelsrequisiet de 'levensboom' voorstellend die de verbinding vormt tussen Onderwereld en Bovenwereld, noodzakelijk voor het begin van een scheppingsperiode
kakawin een oudjavaans episch gedicht in Indische versmaten
kinanhti een Javaanse dichtmaat
kraton het gehele complex van het koninklijk paleis met bijgebouwen en erven
ladrang een bepaalde categorie van gamelan-compositie
laku betekent 'loop', d.w.z. gang van een gebeuren
lakon drama, toneelstuk
lancaran een bepaalde categorie gamelan compositie
madu letterlijk betekent het 'honing'. Arjuna wordt vaak vergeleken met een honingbij die uit alle bloemen (schone jonge vrouwen) de honing puurt.
maduganda honinggeur
manyura (pronkende) pauw
mantra toverspreuk, magische formule
mawayang Oudjavaans woord voor wayang vertonen
melathi heester met witte zeer welriekende bloemen die vaak door vrouwen in het haar worden gedragen
mijil een Javaanse dichtmaat
naga mythische waterslang of draak (symbool van de Heer/Heerseres van de Onderwereld)
naga mangsa 'bijtende slang', een siermotief (naga met open bek)
nagara/nagari koninklijke residentie, stad die zetel is van de regering
pakem handboekje voor de dhalang (ter ondersteunung van het geheugen)
panakawan clown, bediende; figuur die in de wayang Arjuna of daarmee vergelijkbare held vergezelt
pandhita priester, geleerde
pangkur een Javaanse dichtmaat
pangkur ladrang een ladrang-wijs passend bij zang in de pangkur versmaat
panca-naka de reusachtige duimnagels van Brataséna (Bima) waarmee hij zijn tegenstanders vaak dodelijk verwondt
paringgitan plaats voor de wayang (brede binnengalerij in ouderwets deftig huis)
paséban jaba buitenhof-scène
pasindhèn zangeres
pathet 'toon-aard' of modus waarin een gamelanmuziekstuk gezet is
pathetan suluk ter markering van bepaalde afgrenzingen binnen een toneelstuk
pélog gamelanmuziek in toonschaal van zeven tonen per octaaf
pendhapa open galerij aan voorkant van Javaans huis
pepak puser het afvallen van de navelstreng bij een baby
purwa oud, uit vroeger tijd
pocapan dialoog
pacopan ing pagedhogan dialoog uitgesproken achter het scherm zonder dat de betrokken poppen zichtbaar zijn
prampogan toneelrekwisiet dat een optrekkend leger (soldaten met speren) voorstelt
prang ampyak scène waarin het leger een hindernis uit de weg ruimt
prang gagal korte strijdscène waarin geen doden vallen
prang kembang het gevecht van de edele ridder tegen de Buta Cakil ('Demon Haaktand')
prang manyura strijdscènes in het derde bedrijf van het toneelstuk
prang sampak amuk-amukan beslissende eindstrijd op leven en dood in het derde bedrijf
prang sampak tanggung scène waarin strijd of andere gewelddadige gebeurtenis plaats heeft die centraal staat in de intrige van het toneelstuk
raksasa reus (behorend tot het demonen-geslacht)
rasa stemming, 'gevoelsmatige'sfeer
rebab tweesnarige Javaanse viool
ringgit 1. wayang 2. danser, danseres
ruwat bezwering of afwering van dreigend onheil
ruwatan een bezweringsceremonie (houden)
ronggèng dansvrouw en zangeres
sabetan het laten bewegen (zwaaien, zwiepen) van wayang kulit poppen tijdens opvoering
sajèn offerande
sayembara wedstrijd tot bruidswerving georganiseerd voor de huwelijkskandidaten van een begeerde prinses
sampak een muziekwijze ter begeleiding van een gevecht (snelle heftige sregepan)
saron metallofoon met één octaaf voor het spelen van de kernmelodie
satriya ridder
sawah nat rijstveld
semadi meditatieve concentratie
sembah eerbiedige groetgebaar gemaakt door de handen met de palmen tegen elkaar ter hoogte van borst of gezicht te brengen
sendhon suluk ter onderbreking van het toneelspel wegens sfeer van verbijstering, bezorgdheid of tegenzin
sendratari dansdrama zonder woorden (pantomime in dans)
seni kunst
serat kandha 'verhalenboek', bundel met chronologisch gerangschikte mythische verhalen of legenden
serat tuntunan caking pakeliran gedetailleerde handleiding voor de opvoering van een toneelstuk
seart waosan/layang wewacan 'leesboek', leesdrama in verzen
serimpi hofdansers (treeedt uitsluitend op in de kraton)
sinom een Javaanse dichtmaat
sirih betelpruim (wordt gekauwd als tabakspruim)
sitinggil hoog audiëntieplatform vóór de kraton
slametan heilsmaaltijd (offermaaltijd) ter plechtige viering van een gebeurtenis
sléndro gamelanmuziek in toonschaal van vijf tonen per octaaf
slenthem  saron waarvan de toonstaven opgehangen zijn boven resonators
suling fluit
suluk gedicht of strofische passage in klassieke versmaat
sumpingan kiwa opstelling van reeks wayangpoppen op linkereinde van de prikbalk
sumpingan tengen  opstelling van reeks wayangpoppen op rechtereinde van de prikbalk
surèngpati 'dapper tot in de dood' , naam van een siermotief
soka/angsoka heester met rooie rode, roze of witte bloemen
srepegan een muziekwijs ter begeleiding van een strijdscène
sri gadhing heester met zeer geurige bloemen; bladeren en bloemen worden gebruikt om de menstruatie te bevorderen
tala toverolie uit de put naar de Onderwereld (Jalatundha)
talèdhèk/tlèdhèk professionele dansvrouw, zangeres en courtisane
talu muzikaal voorspel van een wayangvertoning
taman tuin, hof
tandhak danspartij met professionele dansvrouw
tancep ingeplant
tari Indonesische dans
tarub tijdelijke afdak boven voorerf van huis voor het vieren van een feest
tembang literaire compositie in klassieke Javaanse dichtmaten (zingend voorgedragen)
tingkeb feest gegeven als een vrouw zeven maanden zwanger is
tunggak semi 'uitbottende boomstronk', naam van een siermotief
topèng masker
wayang 1. toneelfiguur (pop of danser) 2 toneel
wayang bèbèr wayang waarbij verhaal gereciteerd wordt onde het afdraaien van een rol met getekende scènes
wayang gedhog wayang waarin het Panjiverhaal wordt opgevoerd
wayang golèk wayang gespeeld met ronde aangeklede poppen
wayang kancil wayang waarin verhalen over het slimme dwerghert worden opgevoerd
wayang klithik/wayan krucil wayang gespeeld met platte houten poppen
wayang kulit wayang gespeeld met platte leren (perkamenten) poppen achter verlicht scherm
wayang madya wayang waarin verhalen spelend in de (fictieve) periode tussen Pandhawaverhalen en Panjiverhaal worden opgevoerd
wayang pancasila/wayang perjuangan/wayang suluh wayang met voorlichtend karakter over hedendaagse gebeurtenissen
wayang parwa Balise wayang vertoningen waarin parwaverhalenc(Mahabharata) worden opgevoerd
wayang purwa de Javaanse tegenhanger van de Balische wayang parwa (repertoire hoofdzakelijk Ramaverhaal en Pandhawacyclus)
wayang topèng wayang waarin verhaal wordt opgevoerd door dansers met maskers (meestal Panjiverhaal)
wayang wong wayang waarin het verhaal wordt opgevoerd door gegrimeerde dansers (meestal Rama-verhaal en Pandhawacyclus)
Bron: De schending van Soebrada door J.J. Ras. Zie rubriek Literatuur

 

DIASPORA  SURINAME  IMMIGRATIE  TAAL  CULTUUR  THEATER  MUZIEK  LITERATUUR  ARCHIEF
HOME  SECONDHOME  WEBMASTER  BASA JAWA  BAHASA INDONESIA  MULTIMEIDA  LIVESTREAM  GUESTBOOK  SITEMAP