Wie ben ik eigenlijk... Ja, wie ben ik eigenlijk. Ik heb met opzet geen vraagteken er achter gezet. Want dat zou kunnen betekenen dat ik mijzelf niet ken. Het tegendeel is waar: Ik ken mijzelf heel erg goed. Want...

Ik ben blij dat ik een Javaan ben
Ik ben blij dat ik een Surinamer ben
Ik ben blij dat ik een Nederlander ben
Ik ben blij dat ik een Javaanse Surinaamse Nederlander ben
Ik ben blij dat ik een nazaat ben van Javaanse contractarbeiders uit Java, Indonesië
Nog blijer ben ik dat er BanyuMili is... en nu ook Javanen in diaspora.
O, wat ben ik rijk... mmm, blij

Utama blijkt nu het ultieme woord te zijn voor de webmaster...
Ujar (plechtige belofte) van grootmoeder Toemidja Tomoredjo (zie foto boven). Veertig dagen na de geboorte van de latere webmaster van deze website werd een wayangvoorstelling speciaal voor hem opgevoerd. De naam van de lakon (het verloop van het verhaal) is helaas niet meer te achterhalen. De achterliggende gedachte was: Met dit ujar zal alles goedkomen (mulya utama) met Reinier! Thuis werd keroncong en gamelan muziek gemaakt, ludrug scenes geoefend en andere culturele activiteiten gebezigd. De familie en aangetrouwde families hadden een cultureel gezelschap met de mooie naam Mulya Utama. Die naam kreeg meer bekendheid door de ludrug-activiteiten. De dalang was aangetrouwde familie. De gamelangroep bestond uit ooms en neven.
Dit alles - samen met de verhalen van zijn grootmoeder - vormt waarschijnlijk de basis voor de huidige duidelijke uiting van de webmaster van zijn liefde voor de geschiedenis, taal en cultuur van de Javanen van Suriname.
De oorsprong van BanyuMili ligt dus al ver in het verleden... heel ver. In 1949!
BanyuMili is de voortzetting van Mulya Utama. In een ander tijdperk en in een andere vorm. Leve Mulya Utama... BanyuMili

Als jonge nazaat van Javaanse contractarbeiders was de webmaster al bezig - zonder dat hij het wist - met 'oral history'. In de vierde klas van de lagere school maakte hij een opstel over zijn grootmoeder. Over haar verhalen op Java (udan awu, asregen van vulkaanuitbarstingen) en hoe zij tewerk werd gesteld op plantage Alliance. En hoe zij daar zijn opa heeft leren kennen. Opa Kromopawiro.
De nazaat leerde het nationaal volkslied van Indonesië - het Indonesia Raya - van zijn zeer creatieve vader. Hij op zijn beurt heeft het geleerd van Bapak Iding Soemita, de bekende Javaanse politicus van het eerste uur. Het Indonesia Raya zong de latere webmaster al in de eerste klas van de lagere school. Elk jaar, voor zijn cijfer op het overgangsrapport. Van zijn grootmoeder leerde hij korte zinnetjes in het Maleisch. Toen zijn andere oma in het ziekenhuis van Mariënburg lag, ging hij haar opzoeken samen zijn vader. Van zijn oom, de oudste broer van zijn vader die op plantage Mariënburg woonde, kreeg hij verhalen te horen over het leven op die plantage. Deze verhalen zijn niet opgetekend, maar zijn er wel veel van in het geheugen opgeslagen gebleven.

1990 VHJI Paramaribo Suriname Betrokken bij 100 jaar Javaanse Immigratie bij Sana Budaya Paramatibo. Kennismaking met alle Javaanse kunstenaars. De webmaster was nauw betrokken bij de inrichting van de expositie in dat jaar. Door de organisatie was hij ingedeeld bij de 'Kunstenaarsgroep'.
Reinier Kromopawiro kent Soekie Irodikromo al vanaf eind 1967.
Soekie (tekenen en schilderen) en Reinier (publiciteitsvormgeving) waren studenten van de Academie van Beeldende Kunsten in Rotterdam, maar niet in dezelfde studiejaren. In Nederlaand leerde Reinier in 1970 ook René Tossari kennen, één van de bekende kunstenaars in Suriname.
1994 Javaanse cursus Rotterdam Cursus voor ouderen, jongeren en kinderen
1995 Javaanse Immigratie 105 jaar Nederland Presentator programma festiviteiten in Zoetermeer
1995 Presentator Javaanse radio Rotterdam Vernieuwend met kinderen en cursus Javaans op de radio
1996 Javaanse Immigratie 106 jaar Rotterdam Voor het eerst op kleine schaal in Rotterdam met een uniek concept. Iedereen droeg bij in de vorm van zelf klaargemaakt en meegebracht eten, drinken en snacks. Alleen de basis, gekookte rijst en klaargemaakte kippenvlees, werd centraal geregeld.
1997 Javaans Songfestival Rotterdam Organisator en presentator eerste Javaans Songfestival
1998 Nieuw concept BanyuMili Rotterdam Herdenking en Viering Javaanse Immigatie. 'Ana Suriname Siji' voor het eerst gezongen. Kinderen en jongeren hielden toespraken.
1998 Miss Jawa verkiezing Rotterdam Organisator en presentator eerste miss-verkiezing
1998 Kinderactiviteiten Rotterdam Initiatiefnemer, organisator en presentator van festivals voor kinderen. Playback wedstrijden, verhalen vertellen, moppen tappen, zingen, etcetera.
2000 BanyuMili Nederland Gelanceerd als serieuze website geschiedenis, taal en cultuur Javaanse Surinamers
2001 Surinaams Javaans-Nederlands woordenboek Nederland Reinier Kromopawiro kreeg symbolisch het eerste gedrukte exemplaar uit handen van Hein Vruggink, een van de samenstellers. Hij zag in Reinier als de ambassadeur van de Javaanse taal. De andere samensteller is Johan Sarmo.
In een zin wordt Reinier Kromopawiro genoemd samen met Prof. dr. Ben Arps, dr. Willem van der Molen en drs. I. Supriyanto van de Universiteit Leiden die de inleidende gedeelten van het woordenboek van nuttig commentaar voorzagen. De gamelangroep Swara banyuMili verzorgde de muzikale omlijsting. Reinier heeft ook een korte lezing gehouden op verzoek van dr. Rosemarijn Höfte van het KITLV Leiden.
2001 150 jaar KITLV Nederland Swara banyuMili van Reinier Kromopawiro verzorgde mede het muzikale gedeelte van de festiviteiten van 150 jaar KITLV Leiden, het Koninklijk Instituut voor Taal-, Land- en Volkenkunde, gepresenteerd door dr. Rosemarijn Höfte.
2003 'Ana Suriname Siji' Suriname Tijdens zestigste verjaardag van Paul Salam Somohardjo in 2003, de latere voorzitter van De Nationale Assemblée, uit volle borst werd meegezongen door de genodigden. In aanwezigheid van de President van de Republiek Suriname, Ronald Venetiaan, en leden van De Nationale Assemblée. Reinier Kromopawiro was daar ook aanwezig als genodigde.
2011 'De stille golvende wereld' Nederland Spanje De webmaster van BanyuMili lijkt stil en verloren. Het tegendeel is waar; hij werkt oorverdovend hard. Mogelijk gaat hij binnen afzienbare tijd weer een stille 'Javaanse oerknal' teweegbrengen. In een rustieke omgeving en in alle rust lees hij alles wat los en vast zit over de  geschiedenis, taal en cultuur van de Javanen van Java (Indonesië) en van de Javaanse Surinamers. Heel vaak op het balkon van een appartement aan de Spaanse kust met frontaal zicht op zee. En... al vrijend met de letters van zijn schootliefde (zijn laptop dus!) hoor en ziet hij de (on)rustig ruisende golvenstroom op hem af komen. Hij kan ze bijna aanraken vanaf zijn fraaie zitpositie met versgeperste (zowat van de boom in het glas) zumo de naranja naturel... verse sinaasappelsap. En in de verre verte de breedlachende zon die hem elke morgen zo vredig begroet, zichtbaar wiegend op de glinsteringen van de samudra (de zee)... Wat een leven!  Wat een golven! Wat een sap! Denkende dat de golven gisteren of eergisteren vanuit Indonesië of Suriname zijn vertrokken.

Ik ben...

Ik ben Reinier Kromopawiro, geboren op 9 november 1949 te Reynsdorp, beter bekend als Bakkie. Mijn weton is Rebo-Legi, een zeer gunstige tijdstip. De zeer bekende dhalang Ki Anom Suroto uit Java (Indonesië), die het Dewa Ruci (een van de bekendste wayangverhalen) zo adembenemend en weergaloos kan vertolken en presenteren, is ook op Rebo-Legi geboren. Weton is de gecombineerde tijdstipberekening van de zevendaagse week en de vijfdaagse marktweek, de Pasaran.
Rebo is woensdag en symboliseert naar links (mangiwa). Legi is de tweede dag van de vijfdaagse marktweek, de Pasaran. Legi betekent zoet en symboliseert terugtrekken (mungkur).

Mijn vader heette Rudolf Djiman Moesredjo en mijn moeder Annie Satijem Kromopawiro. Mijn vader was zeer artistiek begaafd. Hij kon bijvoorbeeld onwijs mooi tekenen. Op mijn cijferlijst van de Sint Paulus Muloschool prijkt de cijfer 10 voor tekenen. Zo vader zo zoon, dus. Ik ben opgegroeid bij mijn grootmoeder Toemidja Tomoredjo, de moeder van mijn moeder. De vader van mijn moeder, mijn opa dus, heette Karno Kromopawiro. Ik draag dus de familienaam van moederskant. De ouders van mijn vader heetten Sarijoen en Markinem. Mijn vader had ook pleegouders. Zij heetten Amat en Saar. Mijn ouders hebben elf kinderen zes jongens en vijf meisjes. Ik ben de oudste.

Cultuur

Ik ben opgegroeid met de Javaanse taal en cultuur. Mijn vader had een gamelangroep met alleen familieleden erin. Hij bespeelde de kendhang (tweevellige trom). Alle andere spelers waren mijn ooms en neven. Hij had ook zijn eigen ludrug (volkstoneel) gezelschap: Mulya Utama (verheven deugden). Mijn moeder en tantes verzorgden de kostuums van het gezelschap. Als kind ging ik altijd mee met mijn vader als zijn gamelangroep moest spelen. Tijdens een ludrug- of wayangvoorstelling bij een huwelijks- of besnijdenisfeest. De schoonvader van mijn oom, jongere broer van mijn vader, was dhalang (poppenbespeler, verhalenverteller en regisseur). Het zat allemaal in de familie.

Educatie

Van mijn grootmoeder leerde ik zinnetjes in het Maleisch. Het kleine rode boekje heb ik vaak in mijn handen gehad. Ik kon toen al lezen. En mijn grootmoeder bij wie ik verbleef leerde mij 'Nanti dulu sebentar' (Wacht even, even geduld hebben) en 'Saya lapar' (Ik heb honger). Hoe oud was ik toen? Ik dacht een jaar of zeven, acht? Ik weet het niet meer. Nu vraag ik mij af: Heeft mijn grootmoeder dat boekje uit Java, Indonesië meegenomen? Kon ze lezen? Die vragen kunnen nu niet meer beantwoord worden. Helaas! Maar dat boekje kan ik mij elke dag voor de geest halen.
Een smal dun boekje met harde kaft. De kleur was rood, met op de omslag in gouden letters, ik kan het mij nog herinneren 'Bahasa Maleisia' (Maleische taal). Het rode boekje heeft op de een of andere manier een behoorlijke indruk op mij gehad. Vandaar dat ik op latere leeftijd Indonesische Talen Culturen ben gaan studeren op de Universiteteit Leiden, toen heette het nog Rijskuniversiteit Leiden, denk ik nu bij mezelf. Alles heeft zo een eigen plek gekregen.

Mijn vader leerde mij het nationaal volkslied van Indonesië zingen. Op school was er ook een vak zingen. Het "Indonesia Raya" (Indonesië arbeidt, de handen ineenslaan), het nationaal volkslied van Indonesië, zong ik altijd voor de klas. Dan kreeg je een cijfer voor het rapport. Het "Indonesia Raya" heeft mijn vader van Bapak Iding Soemita geleerd. Hij (mijn vader) was secretaris van afdeling Reynsdorp en aangrenzende dorpen van de KTPI, Kaum Tani Persatuan Indonesia, de politieke partij van Bapak Iding Soemita. Ik kan de groene lidmaatschapkaarten nog heugen. "Achmadia"stond erop met de gegevens van het lid in mijn vader's handschrift. Van mijn grootmoeder leerde ik het lied Tanjung Perak pinggir laut... (Tanjung Perak aan de zee). Tanjung Perak is de haven van Surabaya. Vreemd eigenlijk, want zij kwam uit Semarang en de haven daar heet Tanjung Emas. Er werd bij mijn grootmoeder thuis vaak keroncongmuziek gemaakt door vrienden van mijn ouders.
Zij vertelde ook vaak over regen van as. Ik begreep toen niet zo wat zij ermee bedoelde. Nu begrijp ik het wel (ha, ha, ha): regen van as komt door een vulkaanuitnarsting. Waarschijnlijk de Gunung Merapi. In mijn jeugd heb de film van Ibu Kartini gezien en het lied over haar (Ibu Kartini, putri yang jati... Putri Indonesia) thuis veelvuldig gezongen. En nog een andere film gezien:  Pincang. De hoofdrolspeler, is gewond geraakt, liep mank (pincang) en verlangde naar zijn familie.

Onderwijs

Op Bakkie heb ik de lagere school doorlopen. In de zesde klas had ik meneer Binda als onderwijzer, tevens hoofd van de school. Een Hindoestaanse meneer. Tijdens de vlaggenparade was ik degene die de vlag hees en streek. Machtig vond ik dat. Iedereen netjes in de rij. En dan het volkslied zingen, toen nog 'Suriname's trotse stromen'. Vandaar ook mijn drang op latere leeftijd om een Javaanse 'vertaling' te maken van het nationaal volkslied van Suriname: het werd Ana Suriname Siji... Er is één Suriname (zie flashvideo). Ik leerde ook hoe je de vlag moest vouwen. Het was de witte vlag met de vijf sterren. Van meneer Binda mocht ik niet mee landbouwen met medeleerlingen tijdens het landbouwuurtje. Een magere Hindoestaanse man leerde de andere leerlingen onder andere de grond bewerken en groente telen. Van meneer Binda moest ik binnen blijven... leren moest ik!

Na de lagere school zat ik vervolgens op de Sint Paulus Muloschool in Paramaribo en had een veilige onderdak gevonden in het rooms-katholieke jongensinternaat Taman Putro. Nu zou ik Taman Putro als Taman Putra schrijven. Behaalde in 1966 het begeerde mulo-diploma, B-richting. Toen was dat nog wat, een mulo-diploma. Dat was in 1966. Taman Putro (Taman Putra) betekent de Tuin der Prinsen, letterlijk jongenstuin of tuin voor jongens. Liever De Tuin Der Prinsen. Na het behalen van het Mulo-diploma kreeg ik een baan bij het Sint Vincentius Ziekenhuis als leerlingbroeder. Ik was de eerste verplegend broeder in opleiding. Ik was half intern. Op de binnenplaats was er een gebouw. Ik had daar zowat een compleet huis ter beschikking. Maar ik had ook mijn eigen huurhuis aan de Prinsenstraat in Paramaribo. Samen met mijn jongere zus en twee neven. Een van die twee zat op de Technische school. En wij bouwden onze eigen radio en speakerkast. Soms waren wij tot middernacht bezig. Dat eigen huurhuis kostte vijftien Surinaamse gulden. In die tijd was één Surinaamse gulden twee Nederlandse guldens waard. Bij het Sint Vincentius Ziekenhuis verdiende ik 130 guldens. Ik vond het machtig om met al die mooie verpleegsters samen te werken. Wij lunchten samen in een gebouw, ook op de binnenplaats. En verwend werd ik, door al die verpleegsters. En zondags ging ik met een paar verpleegtsres naar de waterkant. Even een ijsje kopen bij de Javaanse man onder de amandelboom. Schaafijs met siroop en pinda's. Schaafijsverkopers waren in die tijd alleen maar Javaanse mannen.

Op 8 november 1967 verliet ik Suriname. Aangekomen in Nederland op 9 november 1967 op Schiphol. Precies op mijn verjaardag. Een kopie van de ticket heb tot de dag van vandaag nog in mijn persoonliijke archief liggen. Ik heb daarbij ook nog onmiddellijk na aankomst een gedicht geschreven. Mijn gamelan klanken die ik gisteren verliet... Vanuit Schiphol, het was koud en mistig, ging ik met de KLM-bus richting Den Haag. Woonde en werkte daar een jaar bij de rijksoverheid. Verhuisde in 1968 naar Zwijndrecht om in Dordrecht naar de middelbare school te gaan. Dat was de HBS (Hogere Burgerschool), het Titus Brandsma College. Verder heb ik op de Academie van Beeldende Kunsten Rotterdam gestudeerd. Nu heet het instituut Willem de Kooning Academie. Het is een HBO-opleiding. Afgestudeerd in drie disciplines van de afdeling Publiciteit: grafische vormgeving, fotografische vormgeving en audiovisuele producties. Sinds het bestaan van de Academie ben ik als enige geslaagde in drie richtingen tegelijkertijd. Een bijzondere prestatie dus. Dat zei de directeur tijdens een speech. "Jij wordt later vast directeur van dit instituut", vervolgde hij verder. Veel later ging ik Kunstgeschiedenis studeren aan de avondopleiding van de Rijksuniversiteit Leiden. Maar na mijn terugkeer in Nederland van vakantie in Suriname ben ik van studie veranderd. Ik heb veel kennis vergaard aan de Rijksuniversiteit Leiden (thans Universiteit Leiden) op het gebied van Indonesische talen en culturen met als specialisatie Javaanse taal en letterkunde. Mijn andere expertise: Semiotiek, parallellie in de syntaxis van verbale en non-verbale communicatie. Mijn studiegenoten noemden mij pangéran. Het betekent prins. Dat kwam omdat ik een referaat had gehouden over Pangéran Dipanegara, de Javaanse prins die in opstand kwam tegen het koloniale bewind. Lees hier over de Java oorlog die van 1825-1830 duurde. Mijn medestudenten, vrienden en kennsissen noemden mij ook Leonardo Da Vinci, want ik kon alles en deed heel veel dingen.

Met de voormalige Districtscommaris van Commewijne
Humphrey Soekimo tijdens de Suriname Districten Dagen in Nederland. Reinier Kromopawiro verzorgde het live commentaar voor Radio Rapar in Rotterdam.

Activiteiten

Ja, echt waar, Ik heb veel dingen gedaan in mijn leven. Onnoemlijk veel. Van meubelontwerpen tot binnenhuisarchitectuur. Van standontwerp tot standbouw voor beurzen. Van grafisch ontwerpen tot produceren  van bedrijfsfilms. Van cameraman tot belichtingstechnicus. Van schilderen tot eigenaar van een heuse artgallery in Rotterdam. Van liedjes schrijven tot het begeleiden van producties van educatief materiaal voor bijschoolse en voorschoolse educatie. De artgallery was gevestigd in het centrum van Rotterdam. Al vanaf de opening genoot de gallery enorme populariteit in Rotterdamse kunstkringen. De eerste kunstenaar die exposeerde was James Chasan, een Amerikaanse kunstenaar. De opening werd verricht door de cultureel attaché van de Amerikaanse Ambassade. De gallery deed in die tijd ook mee aan het project 'Mooi Meegenomen'. Kopers van kunstwerken kregen dertig procent subsidie van de gemeente Rotterdam. Ik zou niet weten wat ik allemaal moet opschrijven.

Ik hoor iemand de vraag al stellen. Wat ik nu doe? Denken, herdenken, nadenken, terugdenken, vooruitdenken en vooral veel doen. En BanyuMili natuurlijk. Mijn geesteskind. Wat één persoon met een allseszeggend begrip 'BanyuMili' niet allemaal kan teweegbrengen. Bezoekers van BanyuMili hebben vaak de indruk alsof er een heel team die als een kolonie ijverige mieren aan het werk is. Neen, hoor. Mung aku dhéwé, ijèn waé (Ik ben alleen, ik doe het in mijn eentje.) Leuk, hè? Nu even terugdenken...
● BanyuMili heeft in 1990 samengewerkt met Sana Budaya in Paramaribo. En met de Javaanse kunstenaars daar. De beroemde schilder Soekie Irodikromo is mijn boezemvriend. Sinds zijn studietijd eind jaren zestig en begin jaren zeventig. BanyuMili had een keer tijdens een besprekingin Nederland  tussen neus en lippen door gezegd Javaanse kunstenaars naar Nederland te willen halen. Ja, ze zijn inderdaad geweest. Maar niet door toedoen van BanyuMili.
● In 1992 was ik mede-organisator van de eerste Miss Jawa verkiezing en trad ik op als de eerste presentator van een Miss Jawa verkiezing. Dat was in Rotterdam.
● In 2001 heeft BanyuMili samengewerkt met het KITLV, het Koninklijk Instituut voor Taal-, Land- en Volkenkunde in Leiden.
● En als eerste samengewerkt met Creighton University (Omaha, USA) aan een gamelanproject in Nederland. Een professor gespecialiseerd in gamelanmuziek opgevangen in Nederland en op bezoek gebracht bij diverse Javaanse instellingen in Nederland.
● BanyuMili was als eerste die het begrip 'Viering' gebruikte in Herdenking en Viering Javaanse immigratie.
● En natuurlijk de tekst 'Ana Suriname Siji': zie flashvideo en lees vooral de verantwoording aan het einde van de film.
● Maar dit...  Ik sta vermeld in het Javaans Surinaams-Nederlands woordenboek van Hein Vruggink en Johan Sarmo. In één zin genoemd samen met geleerden van de Universiteit Leiden. Alles begint met taal... en voor alle Javaanse uitingen natuurlijk met de Javaanse taal.

Wat ik nu aan het doen ben?

Het spreekwoord 'Goed voorbeeld doet goed volgen' blijkt meer dan eens waarheid te zijn. Maar natuurlijk maak ik ook gebruik van de vele successen op het internet om mee te liften. Ik zou gek zijn om het niet te doen! Nu ben ik benieuwd of mijn Spaanse avontuur ook een goed voorbeeld is. Bienvenido (welkom), zou ik zeggen... Vamos a la playa (Kom, laten wij naar het strand gaan of Wij gaan naar het strand)... In een rustieke omgeving en in alle rust lees ik alles wat los en vast zit over de  geschiedenis, taal en cultuur van de Javanen van Java (Indonesië) en van de Javaanse Surinamers. Heel vaak op het balkon van een appartement aan de Spaanse kust met frontaal zicht op zee. En... al vrijend met de letters van mijn schootliefde (mijn laptop dus!) hoor en zie ik de (on)rustig ruisende golvenstroom op mij af komen. Ik kan ze bijna aanraken vanaf mijn fraaie zitpositie met versgeperste (zowat van de boom in het glas) zumo de naranja naturel... verse sinaasappelsap. En in de verre verte de breedlachende zon die je elke morgen zo vredig begroet, zichtbaar wiegend op de glinsteringen van de samudra (de zee)... Wat een leven!  Wat een golven! Wat een sap! Denkende dat de golven gisteren of eergisteren vanuit Indonesië of Suriname zijn vertrokken.

Dit verhaal is nog niet af en zal vaker gewijzigd en aangepast worden, want de herinneringen druppelen nog steeds. Hieronder enkele aantekeningen die nog uitgewerkt moeten worden.

Het kleine rode boekje
Dat boekje heb ik vaak in mijn handen gehad. Meerdere malen. Ik kon toen al lezen. En mijn grootmoeder bij wie ik verbleef leerde mij 'Nanti dulu sebentar' (Wacht even, Even geduld hebben) en 'Saya lapar' (Ik heb honger). Hoe oud was ik toen? Ik dacht een jaar of zeven, acht? Ik weet het niet meer. Nu vraag ik mij af. Heeft mijn grootmoeder dat boekje uit Java, Indonesië meegenomen? Kon ze lezen? Die vragen kunnen nu niet meer beantwoorden. Helaas! Maar dat boekje kan ik mij elke dag voor de geest halen. Een smal dun boekje. Harde kaft, de kleur is rood, met op de omslag in gouden letters 'Bahasa Maleisia'. Het rode boekje heeft een behoorlijke indruk op mij gehad. Vandaar dat ik op latere leeftijd Indonesische Talen Culturen ben gaan studeren op de Universiteteit Leiden, toen heette het nog Rijskuniversiteit Leiden. Het bahasa Indonesia - het huidige Indonesisch - is gebaseerd op het Maleisisch, het bahasa Maleisia, met het veel leenwoorden uit het Javaans. Er waren nog meer indrukken die mijn huidige ik (Wat ben ik blij en trots) hebben gevormd.

Toemidja Tomoredjo
zo heette mijn grootmoeder, de moeder van mijn moeder. Zij kwam op 22 december 1919 met het schip Madioen in Suriname aan. Gevonden op het Javaanse DataBase met foto en al. Wat ben ik blij toen ik dat gevonden heb. Toemidja Tomoredjo, zo staat haar naam ook op mijn uitreksel van het Burgelijke Stand van Paramaribo. Haar echtgenoot, mijn grootvader dus, heet Kromopawiro. Karno is zijn voornaam. Hij kwam samen met zijn broer naar Suriname. Helaas heb ik hem niet gekend. En mijn grootvader is overleden toen ik een jaar of vijf, zes was.

● Mbah Kromo... de vader van mijn moeder

● Mbah Saar... de pleegmoeder van mijn vader

● Mbah Amat... de pleegvader van mijn vader

Kromopawiro is mijn naam
Ik draag eigenlijk de meisjesnaam van mijn moeder, want mijn vader zijn familienaam is Moesredjo. Een creatieve en muzikale familie. Waarschijnlijk heeft mijn creativiteit en muzikaliteit ook aan de familie Moesredjo te danken. Want echt creatief en muzikaal was de familie Kromopawiro niet. Maar van de familie Kromopawiro heb ik geleerd om te delen. Dingen delen met je naasten. Mijn grootmoeder Toemifja Tomoredjo had 'geneeskrachtige intelligentie'. Mensen uit het dorp kwamen naar haar toe, als ziek waren. Maar vooral als iemand iets in zijn of haar oog had... timbilen heet dat. Het is een puistje, een strontje op het ooglid. Dan deed ze zelfgemaakte cocosolie met kruiden op een sirihblad, legde tegen het 'zieke' en dan blies zij op het achterhoofd van die persoon. Klaar, patiënt genezen. Het enige wat ze vroeg aan de patiënt is dat ze haar één cent moet geven. Dat was alles!

Snikkende grootmoeder

Van mijn moeder hoorde ik een keer dat ze gehurkt zat snikkend met haar gezicht naar het oosten. Mijn moeder vroeg haar van: "Ènèng apa, mak?" " Ma, wat is er?" "Ik denk aan mijn kinderen", zei mijn grootmoeder. Later begreep ik dat zij twee kinderen hebben moeten achterlaten op Java. Misschien heb ik nu een complete kampong met familieleden op Java.

Bijzondere gaven grootmoeder

Mijn grootmoeder had ook andere gaven. Dat vertelde mijn moeder. Het was in de grote droge tijd, toen er brand was op de kurkdroge akkers. Een buurman iets verderop had een hoop dor gras in brand gestoken. Brandende blader waren waarschijnlijk door het noordoosten passaat op de droge akkers van mijn grootmoeder doen belanden. Het vuur naderde het huis van mijn grootmoeder. Op een gegeven moment tot op 20 meter afstand. Toen nam mijn grootmoeder een ei, dat zij had en wierp het naar het dreigende vuur. En plots... het vuurd doofde onmiddellijk. Als kind hoorde ik heel veel van dit soort verhalen.

Vriend van mijn grootvader kon in een tijger veranderen

Mijn grootvader was op een avond op bezoek bij zijn vriend. Een paar huizen verderop. Dat was dus 60 meter verderop. Het was al laat. En mijn grootvader wilde naar huis. En zei tegen zijn vriend:"Kang, permisi, ya, arep mulih. Broer, excuseer mij ik ga nu naar huis. "Lah, bengi-bengi kok mulih, wis turu kéné waé. Menawa kowé mulih, mengko pethukan macan." "Het is al laat, blijf toch hier slapen. Straks kom je onderweg een tijger tegen. Mijn grootvader besloot toch naar huis te gaan. Halverwege hoorde hij een gebrom van een tijger. Mijn grootvader wist meteen dat het zijn vriend was. Hij stond immers bekend dat hij zichzelf kon veranderen in een tijger. Mijn grootvader zei: "Kang, iku kowé, ta... lunga ta." "Broer, ik weet het heus wel hoor, jij bent het. Ga uit de weg." Onmiddellijk daarop verdween de tijger en vervolgde mijn grootvader zijn reis naar huis terug.

Mijn oom was zoek

Verborgen gehouden door een wéwé. Iedereen ging naar hem op zoek. Hij zag iedereen zoeken, maar de mensen die naar hem zochten, konden hem niet zien

Nog meer herinneringen

...wordt nog uitgewerkt

● nginang susur pruimen tabak  sirih= bétel bladeren kauwen mond wordt spugen rode vlekken op de grond gambir = bételnoot

sirih of betelblad met gambir (betelnoten) en kapur (gebluste kalk)

iets wit, iets blokkerig stukjes eraf brokkelen en op een stuk blad doen en kauwen

● Kembang turi srèng-srèng met uien knoflook en trasi

● Koeien gras geven koeienpoep harken en ngarit palang grasi of palagrasi

● Maansverduistering lumpang kethokan iedereen wordt wakker gemaakt, maar ook de koeien planten alles

● Rebo-Legi gunstige geboortedatum Ook de geboortedatum van de bekende Javaanse dalang uit Indonesië Ki Anom Suroto

● Wayangvoorstelling ujar gelofte

● Einde vasten.. dronken man op het erf.. keroncong groep bij mijn grootmoeder met vioel gitaar en kendhang

● Saoto eten met mijn grootmoeder op een feestje... Nederlandse vlag wapperde in de nacht... Feest bij de bayan, de dorpsomroeper

● Naar de rijstpelmolen van padi tot beras

● nggepyok rijsthalmen op een tafel van balken slaan, zodat padi gescheiden worden van de rijsthalmen

● nandur pari.. nyebar.. bibit... ndhaut jonge rijst uit het kweekbed uittrekken voor het uitplanten op de akkers... sawah klaarmaken... mbabat

● rijstpkanten en rijstoogsten harige padi stampen in lesung otdoen van het kaft nyilir rijst met losgetrokken kaft in een tampah schuinhouden en kaft door de wind laten vliegen rijst opvangen

● Layat-layat.. er ie iemand overleden gedroogde rijsthalemen in een bundel verbranden met zout erop

● ludrug gezelschap van familie oefende op het erf (latar) met zwaardgevechten: dègri

Reinier Kromopawiro